projects books text cv publications contact
[ back ]


K.I.P  2 2006

 2006     K.I.P jaargang2/nr 2 kunst in de provincie, Monumenten, door Hans van Houwelingen Monumenten

Waar geen gebouwen staan staat soms een monument. Overal staan ze, zelfs op de maan. Behalve hun artistieke en stedenbouwkundige waarde zijn ze ook politieknuttig. Niets beter dan een monument kan een gemoedsvolle onrust in een gestolde gemoedsrust transformeren. Het recente holocaust monument in Berlijn is het mooiste voorbeeld van stenen gerechtigheid. Aan discussie over het leed en de omvang van de jodenvervolging komt geen eind, maar als het monument eenmaal de juiste omvang en vorm heeft gekregen blijkt er een magische consensus te ontstaan. Zo ook hebben belangrijke mensen in dictatoriale landen allicht een groter monument dan in democratische.
Zelfs als de politieke situatie drastisch wijzigt blijven monumenten mooi. Zonder gêne liet paus Sixtus V in de 16e eeuw, toen hij het voor het zeggen kreeg in Rome, bovenop de Romeinse Zuil van Trajanus een beeld van de heilige Petrus zetten. Ik herinner me vooral de Irakees die langdurig met zijn pantoffel op de bronzen kop van Saddam Hoessein mepte, nadat Amerikaanse soldaten zijn beeld van de sokkel hadden getrokken. De grote dictator moest letterlijk op de bronzen knieën voor gewone mensen; een prachtig geregisseerd beeld, dat veel meer impact had dan toen de zielige Saddam werkelijk uit zijn schuilplaats werd geplukt.
In de Amsterdamse Bijlmer werd 24 april j.l. een monument onthuld voor de Surinaamse verzetsheld Anton de Kom. Dat was de althans bedoeling, maar actievoerders stonden niet toe dat de Surinaamse vlag, waarmee het beeld was afgedekt, werd weggenomen. Ik raakte opgewonden van de associaties met revolutionaire beeldenstormen, al begreep ik niet meteen wat er precies aan de hand was. Maar het was duidelijk een halszaak.
Over Anton de Kom was geen onenigheid, de opstand had te maken met de wijze waarop hij was afgebeeld. In een flyer werd uitgelegd dat zijn handen, die de beeldhouwer geheel in de traditie van Michelangelo in het blok had laten zitten (het beeld was uit een blok hout gehakt voordat het in brons werd gegoten), doen denken aan een mismaakte arm van een evoluerende aap en een afgehakte hand van een slaaf.
Niet eerder had ik bij de slaven van Michelangelo getwijfeld aan het kunsthistorische cliché dat het overtollige marmer wordt weggehakt om het beeld, dat in het marmerblok gevangen zit, te bevrijden. Het beeld wordt bevrijd maar of dat met de slaaf ook het geval is scheen ineens toch minder zeker het geval.
Deze toch verheven, iconografische paradox van dit monument bleef niet zonder gevolgen. De werkgroep kunst in de openbare ruimte van het Centrum Beeldende Kunst Z.O., die dit ontwerp (na publieke stemming!) had gekozen, werd op non actief gezet en een onafhankelijke commissie gaat de controverse onderzoeken.
Er is nl. geen ander politiek belang in Anton de Kom dan dat het eindelijk eens rustig wordt in de Bijlmer en Surinamers gaan renderen. Zo is het onlangs door de president Chirac onthulde monument voor de gevallen Franse moslims tijdens de eerste wereldoorlog in Verdun niet los te zien van de grote moslimrellen eerder dit jaar. Politiek en kunst in scherpe symbiose; prachtige monumentale mise-en-scènes.