Dear visitor, we’re working on a new website. Coming soon!

projects books text cv publications contact

iMute.jpg
Hans van Houwelingen / maart 2011

 

Local System for Mobile Communication Absence / GSM-vrije zone         

 

 

Decreatie / iMute / Buijtenland van Rhoon

 

inleiding

In het kader van 'Atelier Rol Kunsten in Landschapsparken' in maart 2010, deed ik onderzoek naar de betekenis van kunst in het stedelijk recreatieve landschap. Mijn verslag daarvan vormt in deze toelichting de introductie op mijn ontwerp voor een kunstbijdrage in Buijtenland van Rhoon. Gezien de voortvarende ontwikkelingen op het gebied van landschapsparken, waarin politiek belang, cultuurhistorie en economisch profijt meestal in een opvallend paradoxale verhouding staan, wil ik decreatie als mogelijke creatieve strategie introduceren.

 

decreatie

Johannes Lodewijk Nicolaas Schaefer (1940-1994) verdient een standbeeld kopte het NRC handelsblad in maart 2010. Toen de stedenbouwers rond de jaren zestig er allen van overtuigd waren dat Amsterdam zich vooruit moest ontwikkelen in de geest van Van Eesteren - modern, veel ruimte voor verkeer, ongeveer zo als de Bijlmer - had wethouder Jan Schaefer sterke twijfels over deze vaart der volkeren. Nu verdient hij een standbeeld omdat hij Amsterdam heeft behoed voor een ongekend grote ramp. Schaefers visie over de stad liep veel verder op de tijd vooruit dan die van de planologen en architecten die dat destijds van zichzelf dachten. Zijn pragmatische aanpak - in geouwehoer kun je niet wonen - maakt hem in retrospectief een avant-gardist.  Schaefer was geen kunstenaar en hij heeft zich waarschijnlijk nooit gerealiseerd dat zijn obstructie tegen de trend een creatieve daad zou zijn. Zijn creatie, een Amsterdam dat niet rigoureus aan de modernistische sloophamer is overgeleverd, is dus eigenlijk een decreatie.

 

Kunstenaars dromen van creëren maar decreëren vrijwel nooit. Een enkele keer hoor je over een weigering van een kunstenaar om een bepaalde opdracht aan te nemen, omdat niets doen in de gegeven situatie beter is, maar in die gevallen is van decreëren geen sprake. Een decreatieve kunstenaar is bovendien al snel een activist, die in kunstjas politiek bedrijft. Ook wordt destructie, zoals de aanval op de Twintowers, door een enkeling bestempeld als een kunstwerk, wat in dat geval een decreatieve daad zou zijn. Niettemin is het zuivere decreatieve proces van dezelfde, zo niet hogere orde dan het creatieve: in de decreatie schuilt het talent van de visionair in plaats van de trendwatcher, wint de tijd het van de waan van de dag.

Het potentieel voor decreatieve kunst is buitengewoon groot. Deze kunst had bijvoorbeeld veel kunnen betekenen in binnensteden die nu voorgoed zijn verminkt door winkelketens die elke pui rigoureus en onherstelbaar hebben veranderd in het logo van hun product. Ze had zich kunnen richten op de strategische koppeling van een statig stadsgezicht aan het opwekken van kooplust. Of denk aan een decreatieve invloed op de ruimtelijke ordening, zodat huizen, wegen en straten over verhoudingen, zichtlijnen en assen gaan, in plaats van over een verzuild ambtenarenapparaat.

 

situatie Buijtenland van Rhoon en Midden-Delfland

De contouren waarbinnen onderzoek plaatsvindt naar de mogelijkheid voor kunstwerken in Buijtenland en Midden-Delfland geven aanleiding om de mogelijkheden voor decreatie onder de loep te nemen. De opdrachtgever stelt zich tot doel, aldus beschreven: nieuwe gezichtspunten te vinden voor het ontwerp en de inrichting van het Metropolitane Landschap, echter met de aantekening bestaande plannen en bestaand beleid te aanvaarden en bestuurders niet voor de voeten te lopen. Anders gezegd is het doel bestaand beleid en de bestaande plannen te voorzien van een visie voor het stedelijke landschap van de toekomst. Deze chronologisch vreemde constructie is interessant met betrekking tot de kunstwerken die in deze constellatie een rol zullen gaan spelen. De vraag is of kunst met decreatieve precisie kan worden ingezet zodat de chronologie alsnog goed uitpakt voor het metropolitane landschap.

 

context

In de plannen voor de nabije toekomst wordt het landschap recreatief geïnstrumentaliseerd. Het schijnt dat de natuurbeleving in parken tekort schiet en steeds meer mensen het landschap in trekken. Het doel van de huidige beleidsmakers is deze moderne behoefte te reguleren en van het landschap wederom een park te maken. "Het planbureau constateert een lacune in het beleid voor de stadsranden en pleit voor nieuw beleid met een integrale stad-land benadering voor die gebieden... De noodzaak voor nieuw, aanvullend beleid voor het stedelijke landschap en de stadsrand is ook aanwezig door de grote behoefte aan nieuwe recreatie en natuur bij de stad." Het zo ontstane landschapspark typeert zich door programmatische recreatie. De mensen die voorheen een buitenwandeling maakten worden landschapsconsumenten. Er zal in de nieuwe opvatting over de overgang van stad en land voor iedereen wat te beleven zijn. Je wordt als het ware op een stadse manier op het landschap voorbereid. Boerenbedrijven maken plaats voor alsof-boerenbedrijven waar je een idee van boerenbedrijven kunt krijgen. De kennis over het boerenland waarop je staat doe je op in een echte boerderij, waar de echte boer is uitgezet om er het informatiecentrum over het echte boerenleven te kunnen huisvesten. Je kunt volop rieten mandjes vlechten, poffertjes eten, kaasjes kopen, lammetjes aaien, te veel om op te noemen. De echte boeren zijn uitgekocht, het overgebleven vee is recreatiekoe. De oorspronkelijke veestapel is vervangen door een kudde recreanten.

Alhoewel de prospectussen over de plannen vol staan met tevreden mensen, moet men zich afvragen of een zekere mate van decreativiteit hier niet op zijn plaats zou zijn. Of het nu om gaat om agricultuur, archeologie, geschiedenis, luchtvaart, zeevaart, oorlog, multiculturaliteit of kunst, vrijwel iedere branche herbergt tegenwoordig een ervaringsevenement. Het hoogtepunt van deze trend, dat terloops de zenuw blootlegt, is een in Warchau nagebouwde joodse getto uit de 2e wereldoorlog, waar het gezin zich tegoed kan doen aan het navoelen van de angstige jood. De vraag of dit drama wel na ís te voelen wordt ondergeschikt geacht aan het succes van het evenement. Het vraagt weinig creativiteit om in te zien dat de trend niet lang zal houden. Lang zal het niet duren eer mensen het programmatisch recreëren willen ontvluchten. Ook in recreatieve zin zal er ongetwijfeld spoedig een sterke behoefte aan decreatie ontstaan. De stedeling die zijn opgedirkte stadsrand beu is vraagt zich af waar er nog plekken te vinden zijn waar je nog met rust gelaten wordt.

Het is daarom een uitdaging om in casus het metropolitane landschap de inrichting van Midden-Delfland en Buijtenland aan decreatieve criteria te onderwerpen, te onderzoeken hoe dit landschap zich kan ontwikkelen ondanks en over lopende beleid heen. Daarin kunstwerken te realiseren die deprogrammeren, dereguleren, politiek incorrect zijn, die zich dieper verhouden tot het land en mensen respecteren, kunstwerken die vechten met de chronologie en smijten met de tijd.

 

opdracht

Uw kunstopdracht luidt: bedenk een nieuwe vorm van recreëren voor het gebied  Buijtenland van Rhoon. Mijn uitgangspunt is om dat vanuit een decreatief perspectief te doen, om binnen de complexiteit van de vraag adequaat bij te kunnen dragen aan de kwaliteit van recreëren in dit gebied.

Het landschapspark nodigt mensen uit om de drukte van de stad te ontvluchten en natuur te consumeren. In de gangbare opvatting over recreëren zijn de voorzieningen voor de  recreant het belangrijkste aandachtspunt. Goede voorzieningen moeten het de mensen aangenaam maken en hen verleiden de natuur in te trekken. Een goede balans tussen natuur en voorziening is cruciaal, want het landschapspark kent een structurele paradox waarin haar identiteit door haar eigen programma wordt bedreigd: kenmerk van een landschapspark zijn publieke voorzieningen in de natuurlijke omgeving, maar naar mate er meer voorziening komen verdwijnt het natuurlijke. Je zou kunnen zeggen dat voorzieningen de natuurlijke vijand van het landschapspark is.

Ook in politiek en economisch opzicht komt een paradoxaal en vaak wankel compromis tussen behoud en vernieuwing eveneens tot uiting in de verhouding natuur/cultuurhistorie en voorzieningen. Meestal is de politieke boodschap een impuls te gaan geven aan de kwaliteit van het landschap en de identiteit van de streek. Het doel echter is altijd tweeslachtig: behoud van de natuur en de eigen cultuur maar ook een economische impuls voor het toerisme. In de praktijk betekent deze dubbele ambitie meestal dat een economische doel in camouflagepak de kwetsbare eigen cultuur slachtoffert tot een toeristische anekdote. Er zit vaak een luchtje aan als de eigen cultuur zich om zijn eigen cultuur bekommert en de noodzaak voelt om haar te duiden. De eigen cultuur is demagogische goochelwaar en is in politieke handen vogelvrij. (We prijzen de eigen cultuur die een Mozart en Reve heeft voortgebracht, maar vinden gelijkertijd dat hun publiek bestaat uit elitaire uitvreters.) In de bestuurlijke kluwen rond Buijtenland van Rhoon ligt de uitkomst van veel tegenstrijdigheid ook in de delicate balans tussen natuur/cultuurhistorie en voorzieningen.

De vraag is dus met welke voorzieningen de toeristen aangenaam kunnen verpozen zonder dat die van het cultuurhistorisch beeld een facade maken. Die vraag is dus niet alleen beeldend maar ook politiek als het erom gaat met welke voorzieningen het bestuurlijke compromis overeind kan worden gehouden. Het is dan ook mijn bedoeling zowel vanuit een gebruiksperspectief als een politiek perspectief aan deze opdracht te voldoen.

 

ontwerp

De in Buijtenland van Rhoon geplande recreatieve voorzieningen zijn toevoegingen. Na de ontzieling van de oorspronkelijk agrarische infrastructuur worden er attracties aan het overgebleven landschap toegevoegd. Ze bieden iets extra aan de recreant: een eettent, een speelweide, een toeristische boerderij, ponyrijden etc. Hoe aangenamer de mensen worden beziggehouden hoe beter, het landschapspark presenteert natuur als evenement. Ongetwijfeld zal dat ten koste gaan van een authentieke beleving van het landschap en er ook toe leiden dat mensen programmatisch recreëren gaan ontwijken. De kunst is een voorziening te treffen die werkt met een andere programmering en met een ander toekomstperspectief. Mijn voorstel is een gsm-vrije zone te installeren, iMute, een gebied waarin je niet kunt bellen, niet kunt internetten, facebooken, twitteren en vooral niet gebeld kunt worden - een decreatieve voorziening, een vorm van recreëren die in regressie uitermate vooruitstrevend is.

Het zou een stuk strand kunnen zijn, bij een zwemplas, een elektronisch naaktstrand. Deze vorm van recreatie bestaat uit het niet kunnen deelnemen aan mobiel elektronisch data verkeer. Dat wil zeggen dat een elektronisch hoogtepunt gevonden wordt in de mobiele telefoonvrije beleving van het landschap. Een opperste vorm van genot die de beleving van het landschap ten goede komt.

Deze recreatieve voorziening wordt decreatief ingezet en daar is veel reden toe. Terwijl we allemaal begerig uitkijken naar de nieuwste vinding van de telecomindustrie, begint deze trend hier en daar scheuren te vertonen. In Japan worden jaarlijks tienduizend mobieltjes in de trein en de metro gevonden, die niet zomaar zijn verloren maar bewust zijn achtergelaten. Mensen hebben ze met opzet verloren om gedurende een korte tijd het genot te voelen van het onbereikbaar zijn. De mobiele telefoon doet een enorme aanslag op de beleving van vrijheid en het verloren mobieltje lucht voor even op. Naast de onweerstaanbare verleiding van de Apple Store, de steeds geavanceerdere iPhones en iPads, verschijnt in Amerika de ene na de andere deprimerende publicatie over de invloed van deze communicatie-elektronica. De gedachte dat de vervaging van de grens tussen de gewone en de virtuele wereld als een bevrijding wordt beschouwd is op zijn retour.

Het gebruik van computers is een keerzijde gaan ontwikkelen op het moment dat ze mobiel werden. Inmiddels bestaat er een hele generatie mensen die permanent bereikbaar is. Veel van die mensen voelen zich gevangen in hun digitale profiel: hun Facebookprofiel, hun Twitteraccount, hun geLinkde vrienden, hun chatbox en de dagelijkse dosis smsjes. Eigenlijk is er een verlangen naar persoonlijk contact en ongedeelde aandacht, maar velen zijn niet in staat die te hebben. Dat heeft niet alleen te maken met de dagindeling - achter de pc ontmoet je geen mensen in persoon - maar ook met een veranderde persoonlijkheid. Social Media bieden de mogelijkheid een perfecte persoonlijkheid te ontwikkelen, met een muisklik neem je een nieuwe vriend of de-friend er een die niet meer bevalt. Zonder moeite bouw je een digitale vriendenkring waarvan jijzelf het perfecte middelpunt bent, wat een dermate narcistische persoonlijkheid creëert dat het hebben van persoonlijk contact te bedreigend wordt. Want wat er gebeurt in persoonlijk contact is onvoorspelbaar, oncontroleerbaar en dus beangstigend.

Ieder mailtje of smsje betekent ook een kort moment van afzondering. Bij elkaar genomen voltrekt het leven zich voor een belangrijk deel in afzondering. Amerikanen hebben minder echte vrienden dan ooit. Een kwart van de Amerikaanse bevolking heeft er zelfs geen. Het is een vicieuze cirkel want om de eenzaamheid te  doorbreken ga je online. Ook in Nederland beginnen zich bijverschijnselen te openbaren van de voortdurende bereikbaarheid. De mobiele computer veroorzaakt voor een steeds korter wordende aandachtspanne, studeren wordt lastiger, kletstekstende tieners kunnen niet meer spellen en kleuters voelen zich verlaten. Gezinsleden met allemaal een eigen apparaat vervreemden van elkaar en de kinderen worden eenzaam.

Het perfecte moment om de boel de boel te laten en er met het gezin erop uit te trekken, tijd voor elkaar te hebben, frisse lucht op te snuiven en oog te hebben voor de natuur. Het landschapspark biedt de ruimte te ontsnappen aan het dagelijkse juk. De gsm-vrije zone wordt daarin een exquise voorziening die Buijtenland van Rhoon voor de mensen heeft getroffen. Nu nog een nieuwtje, maar straks ontspannend en in de toekomst ondenkbaar er nog zonder te kunnen. Mobiel onbereikbaar zijn is gezond, helend, therapeutisch, gezinsherstellend, groen en contactbevorderend, maar laat ook de omgeving intact. Op geen enkele wijze doet deze decreatie een aanslag op het landschap, wellicht bevordert het zelfs de aandacht waarmee het landschap wordt bekeken en de intensiteit waarmee het wordt beleefd. Deze publieke voorziening vraagt geen enkel offer dat van de authenticiteit van het landschap een anekdote maakt, de authentieke natuur en de cultuurhistorie laat het intact. Je kunt hooguit iemand tegen het lijf lopen, wat in het tijdperk van Social Media een delicatesse is.

 

De vraag is uiteraard wie een gsm-vrije zone gaat betalen. Op zich zijn er nauwelijks kosten, maar er wordt niet verdiend. Daarmee wordt het Elektronisch Recreatiepark Buijtenland van Rhoon een politiek kunstwerk. Het Global System for Mobile Communication is big business, iedere millimeter bandbreedte wordt door de overheid verkocht en gekocht door de telecombedrijven die er grote winst mee maken. Of een kwalitatieve recreatieve voorziening opweegt tegen het economische belang is een politieke vraag. Het is ook een politieke keuze om, in een tijd waarin in iedere straat een gsm-mast op het dak is gezet, ruimte voor mensen te maken om onbereikbaar te kunnen zijn. Het is illegaal in Nederland om op eigen initiatief gsm-signaal te verhinderen. Dit project kan daarom niet slagen zonder de bestuurlijke bereidheid om voor een klein stukje Buijtenland van Rhoon op de regel uit te zonderen.

Een mooie en stijlvolle oplossing zou zijn een telecombedrijf ertoe te bewegen zijn productenlijn uit te breiden met mobile onbereikbaarheid. Onbereikbaarheid als high-end communicatieproduct biedt een telecombedrijf unieke kansen. Het is gebruikelijk dat grote bedrijven en multinationals met kunst en cultuur hun imago versterken. Zo kan mobiele onbereikbaarheid op zorgvuldig gekozen locaties het imago van een telecombedrijf versterken: Local System for Mobile Communication Absence. De introductie van lokale culturele gevoeligheid in de massale markstrategie van de telecommunicatie biedt op de toekomst gerichte mogelijkheden.

Dit ontwerp is een voorziening op de menselijke maat die het globale doorbreekt met het lokale. Local System for Mobile Communication Absence is een decreatie. Ook in Nederland leeft men hoogstens een half uur zonder elektronische communicatie. Tijd voor ontspanning!

 

 

 

 

bron:, Sherry Turkle, Alone Together, hoogleraar Sociologie van wetenschap en technologie, Massachusetts Insitute of Technology