Aanleiding
Twee jaar geleden werd ik geconfronteerd met de efficiëntie van de dood. In korte tijd bezocht ik intensief het verzorgingstehuis dat mijn moeder snel en effectief verwerkte en kreeg te maken met de Nederlandse dodeneconomie die slechts het huren van een graf voor tien of twintig jaar toestaat en onherroepelijk de dode verwijdert als er na die termijn niemand opnieuw voor het graf betaalt.
De dood, dat eeuwige mysterie, die inspiratiebron van leven en schoonheid, blijkt evenzeer een doelmatig marktproduct. Begraafplaatsen zijn ondernemingen en eeuwige rust is betrekkelijk. Geen dood is zeker. In het licht van deze gedachte ben ik begonnen een sluipweg aan te leggen waarlangs de dood heeft weten te ontsnappen.
Locatie
Enige tijd geleden kreeg ik het verzoek een tentoonstelling te maken in het Kunstfort bij Vijfhuizen. Ik wilde dat niet, maar deze uitnodiging was een goede aanleiding om een voorstel te doen voor een permanent kunstwerk buiten het museum.
Dit museum voor hedendaagse kunst is gevestigd in een 19e eeuws fort van de Stelling van Amsterdam, dat als verdedigingsbolwerk in ruste bleef en gerecycled werd tot museum voor hedendaagse kunst nadat het in 1996 op de Werelderfgoedlijst van de Unesco werd geplaatst. De paradoxale standing van een oud militaire bolwerk dat een hedendaags kunstmuseum huisvest leek mij een goede grond voor een parallel met onze dodencultuur, waarin recyclen ook een noodzaak lijkt te zijn.
Motivatie
Terwijl het anders doet vermoeden is er bij het fort is nooit slag geleverd en geen militair gesneuveld. Het is een vreemd idee dat de dood deze plek nooit heeft bezocht. In de geest van de 19e eeuw leek het mij geëigend om op deze plek, die gemaakt is om te vechten en te sterven, de dood alsnog te introduceren, zij het in afwezigheid. Een pad van aaneengelegde oude grafstenen op een voormalige verdedigingswal bestendigt de romantische mythe van het fort, maar ritualiseert tegelijkertijd het moment waarop de dood verdween.
Organisatie
Hoewel slechts een sluipweggetje, is het een kunstwerk van grote omvang. Er zijn ongeveer 350 oude grafstenen nodig om het pad te maken. Door het gewicht van de grafstenen moet er frequent gebruik worden gemaakt van materieel voor transport en plaatsing.
Maar ook organisatorisch is het een omvangrijk werk. Allereerst heb ik onderzocht of dit plan kans van slagen zou hebben. De juridische consequenties zijn doorgelicht en het Landelijke Organisatie Begraafplaatsen (LOB) heeft de morele aspecten goedgekeurd. Sindsdien probeer ik een netwerk van medewerking op te zetten. Door middel van contacten met begraafplaatsen, de website van het Kunstfort, advertenties en media probeer ik in contact te komen met nabestaanden die de grafrechten niet verlengen en de steen van het graf willen afstaan voor dit kunstwerk.
Het is een omvangrijk werk, niet alleen door zijn fysieke maat (260 meter), maar ook omdat er aan 350 grafstenen evenzoveel verhalen verbonden zijn. Je zou kunnen zeggen dat er 350 avonturen op het programma staan.
Participatie
Er zijn inmiddels zo’n 100 (van de 350) stenen verzameld. Voor een aantal mensen die heeft meegewerkt is de overledene vereenzelvigd met de steen en voldoet deze nieuwe plek als nieuwe gedenkplaats. Er zijn ook mensen die de graftijd beëindigen en de steen ter beschikking stellen omdat ze bezorgd zijn dat er in de toekomst, als zij er zelf niet meer zijn, niemand voor het graf zal zorgen. Ook stonden er stenen al jaren in de eigen schuur of tuin, niet wetend wat ermee gebeuren moest, of doen mensen mee met het project omdat hun steen anders weggegooid zou worden. Ieder heeft er op een eigen wijze over nagedacht.
Ondanks een grote diversiteit aan beweegreden is inmiddels mijn vermoeden bevestigd dat het moment waarop een graf ophoudt te bestaan een rituele waarde heeft. Dit kunstwerk is er dan ook op gericht om het moment waarop de grafstenen hun oude functie verliezen - het moment waarop de dood eruit verdwenen is - te ritualiseren.
|
