Dear visitor, we’re working on a new website. Coming soon!

projects books text cv publications contact
Toelichting NL: Fort Vijfhuizen / Hans van Houwelingen 2006
Titel: Sluipweg (waarlangs de dood heeft weten te ontsnappen)

Fort Vijfhuizen maakt deel uit van de Stelling van Amsterdam, een stelsel van forten en dijken in een wijde ring rondom de hoofdstad. De Stelling is gebouwd rond de wisseling van 19de en 20ste eeuw. Wanneer een vijandelijk leger de hoofdstad zou willen innemen, kon het gebied rondom de Stelling van Amsterdam geheel onder water worden gezet, terwijl ruim 40 forten alle toegangswegen over dijken konden bestrijken.
Fort Vijfhuizen was bedoeld ter ‘afsluiting en verdediging van het acces, gevormd door de ringvaart van de Haarlemmermeerpolder met de daarlangs loopende ringdijk en kade, den Spieringweg en langs de Westrand van de Haarlemmermeerpolder droogblijvende strook’.
Wie het fort bezoekt raakt in eerste instantie onder de indruk van de brute massiviteit van het betonnen bolwerk. Alles doet vermoeden dat hier getuigd wordt van een geschiedenis van zware oorlogshandeling en talloze gesneuvelden. Niets is echter minder waar, er heeft bij geen van de forten van de Stelling ooit enige slag plaatsgevonden. Er kwam geen enkele vijand en er vloeide geen druppel bloed. Door de opkomst van de luchtvaart bleek al tijdens de bouw dat het strategisch concept was verouderd.
De Stelling van Amsterdam bleef in ruste en werd in 1996 op de Werelderfgoedlijst van de Unesco geplaatst. Fort Vijfhuizen werd een museum voor hedendaagse kunst. Het heeft tot taak de betekenis van het fort mee te torsen door de tijd. Was het een eeuw geleden een mogelijke vijand, nu is het de kunst die het fort zijn bestaan moet legitimeren. Fort Vijfhuizen werd een actueel ervaringsevenement met reminiscenties naar zijn verleden.
Aan de voorzijde van het fort ligt een omwalling die de soldaten moest beschermen tegen vijandelijk vuur. De soldaten konden vanuit het fortgebouw ongezien achter de wal komen en zo de vijand bestoken. Kunstenaar Hans van Houwelingen heeft een voorstel gedaan om op de omwalling van het fort een permanent pad aan te leggen dat gevormd wordt door honderden oude grafstenen.
Het smalle pad in het hoge gras, over de gehele lengte van de omwalling, geeft de indruk van een sluipweggetje dat eventueel van strategisch nut heeft kunnen zijn. De grafstenen suggereren een menselijk cordon rondom het fort dat de vijand tegenhield, alsook een tijdperk van patriottisme, van gevallenen in de strijd voor de hoofdstad Amsterdam.
Het pad draagt echter evenveel bij als dat het afneemt aan de heroïsche bloemlezing van Fort Vijfhuizen. Het onthult dat er rond dit fort juist nooit strijd geleverd is of iemand is gesneuveld. Zoals het fort zelf gerecycled is voor hedendaagse betekenisgeving bestaat het kunstwerk uit gerecyclede grafstenen. Het is duidelijk dat hier niemand is gesneuveld en niemand ligt begraven. Juist het ontbreken van de dood maakt deze plek, tot op de dag van vandaag, even bijzonder als onwezenlijk.   
Het kunstwerk voegt zich in het 19e eeuwse romantische omgeving van het stoutmoedige fort. Tegelijkertijd is het een reflectie op de hedendaagse dodencultuur waarin de eeuwige rust door efficiëntie zeer betrekkelijk is geworden; op begraafplaatsen worden evenveel graven geruimd als dat ze worden gedolven. Er is in deze tijd weinig ruimte voor de dood. De titel van het kunstwerk, Sluipweg, waarlangs de dood heeft weten te ontsnappen, kan dan ook in al zijn dubbelzinnigheid worden opgevat.