projects books text cv publications contact
Kunsttoepassing Bijlmer / Hans van Houwelingen / 2006

Een kunstwerk/monument in de Bijlmer over de Bijlmer

Beeld
Nergens in Nederland bestaat een wijk waaraan een zo radicaal concept ten grondslag ligt als de Amsterdamse Bijlmermeer. Vanuit het modernistisch gedachtegoed van Le Corbusier ontwierp Siefried Nassuth begin jaren zestig een uniek stedenbouwkundig plan waarin uniforme, in honingraatstructuur geplaatste flats in een groene autovrije omgeving een nieuwe samenlevingsvorm zou doen ontstaan. De Bijlmer werd behalve een noodzakelijke stadsuitbreiding van Amsterdam ook een stedenbouwkundig en sociaal experiment.
Het liep anders dan verwacht. Bij de bouw bleven essentiële onderdelen van het plan achterwege en reeds bij de oplevering dienden zich al de eerste problemen aan. Sociale en demografische ontwikkelingen waren deels onvoorzien en bleken een andere uitwerking te hebben dan was beoogd.  
Zolang de Bijlmer bestaat is ze onderwerp van scherpe kritiek geweest. Haar reputatie stond jarenlang te boek als meest mislukte bouwproject van Nederland. De zwaarte van deze mislukking werd nog eens extra benadrukt doordat de ideologie die aan het ontstaan van de Bijlmer ten grondslag ligt eveneens had gefaald.

Renovatie
Al meteen na de oplevering van de eerste flats werd een begin gemaakt met onderzoek naar de knelpunten en problemen van deze wijk. In de jaren tachtig leidde dit tot een serie rigoureuze plannen om de problemen het hoofd te bieden. De afgelopen jaren zijn een aantal van de zo typerende Bijlmerflats verbouwd of gesloopt om voor laagbouw plaats te maken en de meeste verhoogde dreven werden teruggebracht tot op het maaiveld.
Opvallend is dat deze grootscheepse renovatie niet voortkwam uit speculatieve nieuwe stedenbouwkundige inzichten, maar voornamelijk bestond uit het aanpakken van problemen. De verbouwing is gericht op woningdifferentiatie en het bijstellen van het woonmilieu. De rotte plekken werden uit de wijk verwijderd waarmee de leefomstandigheid enorm verbeterde. Ook al staat het concept van de Bijlmer onder grote druk en werd het hardhandig aangepakt, toch blijkt hieruit de veerkracht van het oorspronkelijke stedenbouwkundige ontwerp.

Omslag
Naarmate de sloop van de flats dichterbij kwam werd er tevens een koersverandering zichtbaar omtrent de waardering van de Bijlmer. De op handen zijnde renovatie van de wijk veroorzaakte veel discussie. Hierdoor kwamen genuanceerdere beelden naar voren dan de uitsluitend negatieve van weleer. Was de Bijlmer wel zo mislukt, of blijkt het juist een grote kwaliteit dat hij de veerkracht bezit om decennia lang de meest moeilijke sociale en demografische ontwikkelingen te kunnen overleven? Gedurende de zwaarste beproevingen bleef de Bijlmer in leven. Nu leeft hij zelfs als nooit tevoren. Gaandeweg is het imago van de Bijlmer veranderd van een failliete achterstandswijk in een fier stadsdeel met een volstrekt eigen karakter, bewoond door 'Bijlmerbelievers'. Mensen die zichzelf zo noemen omdat zij trots zijn op hun wijk, er graag wonen en zich goed voelen in deze kleurrijke smeltpot van culturen.

Voorstel
Nu de  verbouwing van de Bijlmer zijn voltooiing nadert, is er goede reden om monument te realiseren dat het unieke bestaan van dit Amsterdamse stadsdeel bekroont. Een kunstwerk met een reikwijdte over de hele Bijlmer.
Hoewel het voor de hand ligt te focussen op de bewoners- op het feit dat er zoveel mensen uit verschillende culturen samenleven- zou ik overtuigend willen ingaan op de Bijlmer als bouwkundig fenomeen. De focus willen richten op deze unieke vorm van ruimtelijke ordening, zijn unieke geschiedenis en zijn unieke veerkracht. Een kunstwerk in de Bijlmer over de Bijlmer.
Mijn voorstel is formeel te stellen dat de Bijlmer behoort tot vaderlandse trots, zoals Berlages plan-zuid, de inpoldering van de Zuiderzee of de Deltawerken. Er is alle reden een monument op te richten dat uitdrukking geeft aan het succes van deze megaonderneming en pertinent een kroon zet op de gigantische reputatie van deze wijk.
Mijn voorstel is een monument op te richten voor de Bijlmer zelf. Het heeft de vorm van een monumentaal schaalmodel van de oorspronkelijke, voor de Bijlmer zo typerende, honingraatflat.

Monument
Het monument is een maquette van een honingraatflat, een verzinnelijking van de Bijlmerflat, het uniforme maar unieke gebouw dat voor altijd het gezicht van de Bijlmer zal zijn. Het is geen monument voor een gebeurtenis maar voor een plek, een lofzang op de Bijlmermeer. Daarmee is het tevens een rehabitalisatie van zijn ontwerper, het brein achter de bouw van de Bijlmermeer: ingenieur G.A. Nassuth, die ooit ook de verpersoonlijking van de kritiek op de Bijlmer is geweest. Het zou mooi zijn hem dit moment te gunnen en dit monument aan zijn Bijlmer op te dragen.

Locatie
Het monument is gelokaliseerd op de Gooiseweg, op de pijlers van het viaduct over de Daalwijkdreef dat nooit werd afgebouwd. Bij de aanleg van de Gooiseweg bestond een te optimistisch beeld over de verkeersstroom. Er werd een tweede rijbaan gepland, maar nooit gebouwd. De pilaren en fundamenten voor een tweede rijbaan werden wel gebouwd en zijn tot op heden blijven staan. In dit ontwerp zijn ze de fundamenten voor het monument. Op deze locatie is het kunstwerk vanuit alle hoeken en hoogtes en snelheden te zien.
Er wordt bovendien herstel gedaan aan een eerdere bouwkundige inschattingfout. Er ontstaat een spanningveld tussen de bouwkundige constructie van het viaduct en van het monument. Maar het is ook precies een plek waar het spanningsveld tussen de ideologie en praktijk van de Bijlmer letterlijk zichtbaar is. Om die reden is dit de uitgelezen plek voor een nieuwe stedelijke impuls.