Dear visitor, we’re working on a new website. Coming soon!

projects books text cv publications contact

Leiden / Weddesteegplein / Rembrandtsplaats
Toelichting Hans van Houwelingen / september 2005

RembrandtBron

Op de locatie waar straks opnieuw een kunstwerk moet verrijzen liep vier eeuwen geleden een jongen rond die de grootste kunstenaar aller tijden zou gaan worden. Het is aan een collega de eer om voor de vierhonderdste verjaardag van Rembrandt van Rijn een kunstwerk te ontwerpen dat op doeltreffende wijze herdenkt dat Rembrandt hier werd geboren en zijn jeugd doorbracht.
Het is geen geringe opgave om een kunstwerk te maken dat behalve de herdenking van dit feit evenzeer recht doet aan de grootheid van de meester. Een twijfelachtige eer derhalve om een aan praktische voorwaarden en restricties gebonden kunstwerk te maken, dat bovendien altijd in de schaduw van zijn onderwerp zal staan; Rembrandt is tenslotte niet voor niets de grootste. Bij mijn weten is Gustaf Vigeland (1872-1943) de enige kunstenaar geweest die bij leven reeds zijn eigen monument had gemaakt en opgericht. In de andere gevallen staan we nu eenmaal voor een voldongen feit.

De huidige kunstwerken op het Weddesteegplein geven een goed beeld van de moeilijkheid van deze opdracht. Een ets of schilderij van de meester zelf vertalen naar een driedimensionale, weer- en vandalisme bestendige toepassing ligt voor de hand, maar leidt, zoals de huidige gravures op de paaltjes tonen, tot een goedkope reproductie zoals die in het commerciële circuit gangbaar zijn. Rembrandt verdient meer dan een koektrommel of een TL-bak. De overwegingen van Guus Bayards, die het huidige kunstwerk op het Weddesteegplein maakte, zijn daarom goed na te voelen. Een abstracte compositie van kleurrijke natuursteenplaten duidt op respect voor het koloriet van de schilder. Maar door het ondermaatse eigen koloriet mist het werk geheel zijn doel.
Ook oude bronzen Rembrandt monumenten, zoals op het Rembrandtplein in Amsterdam of aan de Witte Singel in Leiden, staan artistiek gezien ver in de schaduw van de meester, maar hebben het voordeel te duiden op een mooie traditie waarin helden verheven op een sokkel werden gezet.

Mijn opvatting is dat het toekomstige monument voor Rembrandt op de Rembrandtsplaats niet de kunst van Rembrandt moet verbeelden, maar het specifieke feit van de locatie. Rembrandt werd hier geboren, groeide hier op, speelde hier als kind en had hier zijn vrienden. Om de uniciteit van deze historische locatie door de tijd heen te trekken wil ik een zichtbaar verband leggen tussen de jonge Rembrandt, van toen, en jongeren van nu. Het kunstwerk moet immers- gelet ook uw opdrachtformulering- de historische betekenis van de omgeving tot uitdrukking brengen en zich tegelijkertijd probleemloos voegen in de huidige fysiologie van de omgeving.
Mijn voorstel is een weelderige combinatie te maken tussen een 'barokke' fontein en een half-pipe, die dubbelzinnig de titel Rembrandtbron krijgt. Deze roodgranieten barokke half-pipe fontein is de sokkel voor de in 1906 door Toon Dupuis gemaakte bronzen buste van Rembrandt, die nu, aan de rand van de weg het verkeer aan zich voorbij ziet razen. Dit voorbeeld van traditionele heldenverering, komt op de Witte Singel niet tot zijn recht en is als serieuze Leidse hommage aan de grote Rembrandt op zijn huidige locatie ondermaats. (Het is van eenzelfde orde als Carel Willinks monumentje, dat zij ex-vrouw Silvia voor hun huis in Amsterdam voor hem oprichtte.) Graag zou ik dit beeld inzetten met een grandeur die Rembrandt toekomt en de spanning uitbuiten die een historische sculpturale heldenverering in een hedendaags kunstwerk kan veroorzaken.

De gebouwen die het Weddesteegplein omringen hebben een kantoorfunctie en er staat een enkel woonblok. Er is nauwelijks sprake van stedelijke activiteit. Op zich zou het Weddesteegplein geen enkele andere aandacht toekomen dan van een enkeling die er naar kantoor gaat en de kids die er rondhangen. (Skaten op het kunstwerk van Guus Bayards is populair.) Niets stamt meer uit de tijd van Rembrandt. Slechts bordjes bevestigen de toeristen dat ze inderdaad op de goede plaats zijn aangeland en Rembrandt hier geboren werd. Tegen beter weten in is het teleurstellend dat het wonderkind geboren lijkt te zijn in een lelijk 20ste eeuws nieuwbouwflatje.
Een antieke fontein, zoals die veel pleinen in de oude steden siert, zou nostalgisch en misplaatst zijn op deze 'moderne' locatie. Maar een barokke fontein, annex standbeeld, welig tierend, ingericht om te skaten, maakt een onverwachte lus met het heden. De uniciteit van deze plek wordt vanzelfsprekend onderstreept omdat het heden zich zienderogen koppelt aan de geschiedenis. Het samenvoegen van historische, moderne, sociale en stedelijke concepten zorgt voor grote artistieke spanning.
Het boekje 'Portret van een schildersjongen' beschrijft een jongen die zeventien jaar op deze locatie leefde en van zijn ouders alle vrijheid kreeg. De schrijver concludeert dat Rembrandt een fijne jeugd moet hebben gehad. Deze Rembrandtbron toont de vrijheid van echte kinderen die, moeiteloos geregisseerd, tot een historisch kunstwerk gaan behoren. Deze bron plaatst de zo bewonderde barokke gevoelsuitdrukking van Rembrandts kunst in het sociaal historisch perspectief dat uniek verbonden is met deze omgeving. Een hommage aan de grote Rembrandt die hier zijn jeugd met zijn vriendjes heeft doorgebracht.