projects books text cv publications contact

Visiting Japan, June 2001
Hiroshima, 2001

Sinds de tweede Wereld Oorlog en de oorlog in de Stille Oceaan gaan Hiroshima en Nagasaki over “vrede”. Hiroshima heeft zijn Vredesherdenkingspark, Nagasaki zijn A-bom museum. De vernietiging veroorzaakt door de twee atoombommen op 6 en 9 augustus 1945 was zo massief dat het haast onmogelijk echt te bevatten is, maar iedereen is het erover eens dat het blijvend herdacht moet worden. Hiroshima biedt een route aan voor een dergelijke herdenking. Sommige buitenlandse bezoekers voelen zich ongemakkelijk bij die herdenkingsroute, omdat het Peace Memorial Park weliswaar over de gruwelen van nucleaire wapens gaat, maar Japans rol tijdens de Pacific War negeert. Het historische perspectief op “Hiroshima” is vervangen door de betekenis van de stad als metafoor voor de toekomst.
Dit is het uitganspunt voor het project “Visiting Japan” van de Nederlandse kunstenaar Hans van Houwelingen. Hij heeft 19 foto’s, gemaakt direct na de ontploffing van de atoombommen in Nagasaki en Hiroshima, gemanipuleerd en zichzelf (en in een enkel geval zijn zoon) een plaats gegeven in elk van deze foto’s. Daar waar het Anne Frankhuis in Amsterdam en het Peace Memorial Museum in Hiroshima de bezoekers uitnodigen om in de voetstappen van de oorlogsslachtoffers te treden, heeft Hans van Houwelingen de empathie op een niveau gebracht dat de ethiek ontstijgt, door zich letterlijk in de plaats te
stellen van degenen die we herdenken. Deze foto’s stellen vragen bij de moraliteit van het herdenken. Getuigen ze van slechte smaak en zijn ze de zoveelste uiting van virtueel ramptoerisme, of confronteren ze ons met een visualisatie van wat zich in onze hoofden afspeelt wanneer we de originelen zien? Misschien beide? Heeft de kunstenaar het recht om historische documenten te manipuleren, of heeft hij zichzelf tot getuige gemaakt van een menselijk drama, op een wijze die veel oprechter is dan van hen die geneigd zijn hun hoofd af te wenden?
Overigens laten de foto’s ook zien hoezeer Hiroshima en Nagasaki in onze collectieve herinnering geëtst zijn. Van Houwelingens interventies in het post-ontpolffingslandschap maken niet alleen onze herinnering aan de originele beelden wakker, maar ook aan elk beeld van vernietiging dat we via de media zijn tegengekomen.
Tegelijkertijd onderstrepen deze gemanipuleerde foto’s hoe onbetrouwbaar beelden als historische gegevens kunnen zijn. Ze zijn duidelijk ‘onwaar’ vanwege de aanwezigheid van de kunstenaar in het beeld, maar ze roepen ook talloze andere voorbeelden van gemanipuleerde herinnering op. Geschiedenis is niet alleen wat we ons verkiezen te herinneren, maar ook hoe we het ons herinneren. In die zin kan deze serie foto’s gezien worden als een waarachtig politiek kunstwerk. Wie ander werk van Hans van Houwelingen kent, weet dat hij gemotiveerd is, niet door een gemakkelijke shockeerdrang, maar door een onfeilbare intuïtie om de vaak pijnlijke maar onuitgesproken vragen te identificeren die achter onze goede bedoelingen schuilen.
 “Visiting Japan” is een reis, ondernomen met de instrumenten van de hedendaagse technologie – één waarbij de vraag oprijst in welke mate wij bereid zijn ons te identificeren met slachtoffers, of zelfs ze te gebruiken voor politieke doeleinden.

Bron: Ivo Smits, toelichting bij tentoonstelling Hiroshima Art Document 2001