projects books text cv publications contact

De Moderne Moraal
Paradiso, Amsterdam 1994/nog niet voltooid,
in samenwerking met Berend Strik

Hoewel Paradiso door twee ‘Volendamdeuren’ vier kozijnen heeft verloren, is het maken van zestien glas-in-lood ramen voor deze voormalige kerk van de Vrije Gemeente een
tijdrovend werk. Technisch en inhoudelijk is dit een lastige klus. De opdrachtgever wenst een serie ramen waarin de parameters van het menselijk bestaan worden gevisualiseerd en geordend, hetgeen een heroriëntatie op existentiële gegevenheden en constanten in menselijk gedrag vereist. Deze vraag gebiedt de grootste waakzaamheid.
Het nagenoeg verdwenen glazeniersambacht vraagt bovendien om een technische heroriëntatie. Berend Strik en ik gingen in 1995 aan het werk. In 2003 zijn zes ramen klaar die in de Amsterdamse poptempel definitief een plaats gekregen hebben.
Met het einde van het tijdperk waarin ideologie en geloof maatschappelijke constanten vormden is, door het ontbreken van collectieve zin, het formuleren van existentiële waarheden voor een publiek een hachelijke zaak. Het individualisme brengt met zich mee dat iedere keuze voor een verbeelding van moraal wordt gecompromitteerd door de vele mogelijkheden andere keuzes te maken die even geldig zijn. De willekeur die daardoor ontstaat heeft ons lange tijd parten gespeeld. Bij alles wat bedacht kan worden, dient zich de vraag aan in hoeverre deze persoonlijke gedachte een universele waarde zou kunnen vertegenwoordigen. Hoewel we er nooit helemaal aan kunnen ontkomen, zouden de ontwerpen toch zo min mogelijk een exposé van twee individuen, twee kunstenaars, moeten zijn maar – zoals de opdrachtgever formuleert – een ordening die van alle tijden en plaatsen is.
Ook de tijd is een lastige factor. De wereld is te snel voor glas-in-lood. Een sprekend beeld vandaag, kan morgen, door gebrek aan actualiteit, niet meer worden herkend. De wreedste dictator, in de ogen van de hele wereld de verpersoonlijking van het kwaad, wordt door de actualiteit snel ingehaald, als hij als een zielig mannetje in Scheveningen gevangen zit. Er is een tijdspanne nodig om een onderwerp te toetsen.
Bovendien begeeft het verbeelden van moraal, ook al betreft die de moderne tijd, zich onwillekeurig binnen een religieuze traditie. Het feit dat glas-in-lood ramen door
de eeuwen heen voornamelijk de kerkelijke moraal representeerden, maakt dat zelfs onvermijdelijk. Als in het kielzog daarvan naar antwoorden op existentiële vragen wordt gezocht dreigt een betweterige situatie. Wie zijn wij om in een kerk of een poptempel de waarheid te verkondigen? Het was bij deze opdracht daarom cruciaal een werkwijze
te vinden die de voorstellingen op onze ramen legitimeert.
Het achterwege blijven van ‘de waarheid’ wordt volgens ons het best gecompenseerd als de onontkoombare persoonlijke interpretatie wordt ondersteund door de werkelijkheid. We zijn op zoek gegaan naar existentiële onderwerpen die nieuwe ethische kwesties aan de orde stellen, op voorwaarde dat wij zelf getuige zijn van die ontwikkelingen, waardoor het accent niet op de waarheid maar op de werkelijkheid komt te liggen. We hebben onszelf het criterium gesteld dat geen enkele afbeelding op een raam willekeurig gekozen mag zijn en dat elk beeld het resultaat moet zijn van een in de realiteit getoetste gedachte; vandaar de keuze voor fotografie. We willen, anders gezegd, meemaken waar we het over hebben om aan de willekeur te ontsnappen.
Het is de bedoeling zestien thema’s te bestuderen en stuk voor stuk op zoek te gaan naar een situatie waarin onze gedachte zich als werkelijkheid voordoet. Het is een zoektocht naar extreme situaties in de moderne werkelijkheid, waardoor nieuwe morele vragen worden opgeroepen.
De Moeder moest als eerste op een raam verschijnen. Een bevriende non vertelde dat Maria’s volmaaktheid schuilt in haar bereidheid, na een periode als opvoedster van Christus, zich aan zijn gezag te onderwerpen. Zij is daarom de meest wijze en complete vrouw en wordt daarom zoveel aanbeden; omdat ze zoveel mens is.
In Paradiso is de moeder een hoogzwangere carrièrevrouw. Geen maagd maar een moderne vrouw die essentiële en existentiële keuzes maakt. Een vrouw die in een wezenlijk paradoxale omstandigheid het bestaan weet te doorgronden. In haar transparantie, letterlijk met hemels licht doorschenen, toont zij dat ook in het seculiere moderne leven spirituele overdracht essentieel is.
Na een oproep in enkele dagbladen en daarop enkele mislukte ontmoetingen met zwangere carrièrevrouwen die niet voldeden aan het profiel, ontmoetten we in Praag de op dat moment hoogzwangere Dorethée Leijenaar, directrice van ‘the service company POSITIVE’, een bedrijf dat voormalige communistische bedrijven de positieve westerse handelsgeest bijbrengt. Na enkele briefwisselingen besloot ze dat ze zich kon vinden in onze gedachten en bood haar medewerking aan. We hebben haar bezocht en in haar Praagse kantoor gefotografeerd. Deze foto is digitaal bewerkt en in glas-in-lood vertaald.
Wij hebben gekozen voor de aloude methode van het figuratieve gebrandschilderde glas, zij het dat de combinatie met fotografie het ontwikkelen van een nieuwe techniek met zich meebracht. Gedurende de afgelopen eeuw is in glas-in-lood ramen het accent verschoven van figuratie en brandschildering naar abstractie en sculpturaal gedachte vormen. Vroeger werd het lood gebruikt waar het glas te kort was of gebarsten in de oven. De nadruk ligt nu meestal op de vorm van het glas, waardoor collageachtige composities ontstaan. De ramen van Jan Dibbets, Toon Verhoef en Marien Schouten zijn daar het meest recente voorbeeld van.
Na een tripje langs Franse kathedralen en enkele glasateliers kon snel de conclusie worden getrokken dat gebrandschilderde ramen de mooiste zijn, maar dat niemand deze techniek nog goed beheerst. Het spookbeeld van een amateuristisch geschilderde Mona Lisa is levensgroot aanwezig. Omdat de keuze niettemin op brandschilderen is gevallen is door BV Glasbewerkingsbedrijf Brabant in Tilburg een techniek ontwikkeld die brandschildering combineert met fotografie.
We hebben de schetsopdracht opgevat als een noodzaak voor het ontwikkelen van een werkbaar concept. Vervolgens is dat getoetst door het eerste raam daadwerkelijk te maken. Concept, proces, techniek en resultaat liggen nu ter beoordeling van de opdrachtgever. Akkoord gaan met ons ontwerp en ons de hele opdracht verstrekken, betekent ook het akkoord gaan met de voorgestelde procedure.
Dit houdt niet in dat alle ramen tegelijkertijd worden ontworpen, maar dat er een ontstaansgeschiedenis per raam zal zijn. Om de subsidiënt tegemoet te komen, kan dat
worden gedocumenteerd en binnen de contouren van de beeldende kunst worden gebruikt. Deze manier van werken is omslachtig maar naar onze mening de beste om tot een betekenisvol kunstwerk te komen.
Om daar nog eens de nadruk op te leggen, geven we u een indruk van de plannen voor het volgende raam, dat de dood als thema heeft. Ook hier is de vraag in welke richting
moet worden gedacht. Wat is er in deze tijd met de dood aan de hand? Eindigt het in het AMC, in Avondrust, in Bosnië of Bangladesh? Waar moet ons raam over gaan en waar komen we terecht?
De medische stand, euthanasie, abortus en de pil hebben de dood in een volkomen ander daglicht geplaatst. De moderne extensies die de wetenschap aan het leven heeft verleend
en de ethische ‘progressie’ die dat tot gevolg heeft, hebben ons doen besluiten een aids-patiënt te vragen om op het moment van zijn euthanasie tevens de cameraknop te bedienen. We vonden in Duitsland een aan aids lijdende man die hiertoe bereid is. Dat de man deze foto – en het raam – gaandeweg als belangrijk onderdeel van zijn stervensritueel is gaan zien, was door ons niet voorzien maar onderstreept het belang van de door ons gehanteerde methode. Wanneer hij zal sterven is niet bekend.

Bron: Toelichting ontwerp opdracht glas-in-lood ramen Paradiso, 1995
Noot: In 2001 schreef de man met aids nog een briefje en vertelde dat zijn nieuwe medicijnen goed waren aangeslagen. “Ik ben met van alles bezig, behalve met doodgaan,” liet hij weten.