projects books text cv publications contact

Gastland
Sittard 1996
(niet uitgevoerd)

In Operation Desert Storm, in 1991, evolueerde generaal Norman Schwartzkopf tot een filmheld à la John Wayne. Yasser Arafat, Shimon Peres en Yitzhak Rabin ontvingen in 1994 de Nobelprijs voor de vrede in het Midden-Oosten. Ondanks ‘Nooit meer Auschwitz’ werden in 1995, in Bosnië, onder de ogen van Nederlandse militairen zevenduizend moslims op transport gezet en vermoord. De commandant van de Surinaamse ‘decembermoorden’, Desi Bouterse, kreeg onlangs een eigen boom in het vredeswoud van Israël.
Het zijn maar enkele voorbeelden waaruit blijkt met welk gemak de realiteit kan worden aangewend en gemanipuleerd ten behoeve van een imago. Symbolische plechtigheden zijn daartoe hoogst effectief omdat door pers en publiciteit direct kan worden geoogst. Bovendien is een boompje zo geplant en kan het even snel weer worden vergeten.
In dit licht is het ontwerpen van een ‘solidariteitsmonument’ voor Sittard, zoals u mij verzoekt, een hachelijke onderneming. Tegelijkertijd vormt het balanceren op dit gladde ijs een even grote uitdaging.
Anders dan een monument ter nagedachtenis aan het verleden, is er aan een solidariteitskunstwerk geen enkel ander bestaansrecht te verlenen, dan de betekenis die er in de toekomst aan gegeven wordt. Het heldere oogmerk dat u heeft, mag niet vergelen tot een loze kreet uit 1996. Daarom is mijn uitgangspunt dat het kunstwerk niet een gestold moment moet zijn, maar in de toekomst voortdurend een beroep op mensen moet doen om betekenis te geven aan het begrip solidariteit.
Reeds in de 13e eeuw stond in Sittard een gasthuis. Gasthuizen waren bestemd voor de opvang van behoeftigen: armen en zieken, maar ook vreemdelingen, reizigers en
pelgrims. Het gasthuis in Sittard lag tussen de Burcht van de Heer en de Grote Markt, op de plaats van het latere dominicanerklooster. Het lag buiten de omwalling, om mensen die na het sluiten van de stadspoorten arriveerden toch onderdak te bieden. Mijn voorstel is dit eeuwenoude voorbeeld van solidariteit te projecteren op de huidige tijd, in het Sittard van nu.
Sinds de middeleeuwse gasthuizen is er veel veranderd in de wereld. Veel mensen kloppen in het Westen op de deur voor een goede plek om te bestaan. De grenzen voor de ander gesloten houden is een kortzichtige en immorele optie. Het accepteren van vreemdheid en vreemden op eigen grondgebied vraagt niettemin een groot gevoel van solidariteit. Bloed en bodem zijn sterk met elkaar verbonden en zijn oorzaak van menige felle strijd. Was het in de dertiende eeuw een onderdak, waarin gastvrijheid uiting kreeg, zo is dat in deze tijd het grondgebied.
Als solidariteitskunstwerk wil ik ‘Gastland’ aan u voorstellen. Gastland is een afgebakende hectare Limburgse grond tussen Sittard, Limbricht en Enighausen. Nu nog weiland zonder bestemmingsplan, zal dit gebied in de loop der tijd onderworpen worden aan een onherroepelijke stadsuitbreiding die dorpen en stad verenigt. Gastland is de eerste hectare grond met een duidelijke bestemming: het zal worden gebruikt om betekenis te geven aan het begrip solidariteit. Als in de toekomst, naar schatting in 2006, de stedenbouwkundige plannen een feit zijn, zullen de criteria van Gastland het uitgangspunt vormen voor het bebouwen van zijn grond.
Nu, in 1996, heeft Gastland de vorm van een met een lage omheining gemarkeerd stuk weiland van circa één hectare met een duidelijke entree. De naam is in het straatnaamregister opgenomen en staat in het kadaster omschreven als ‘solidariteitsgebied’.
Het gebruik van Gastland wordt voortdurend afgestemd op een op dat moment relevante betekenis van het begrip solidariteit. In de eerste jaren valt te denken aan steeds wisselende toepassingen: manifestaties, feesten, concerten, markten, onderwijsprojecten of noodhulp. Mogelijk is later een vaste functie preferent om uitdrukking te geven aan de notie van saamhorigheid, een cultuurcentrum, een plein, een kantoor, een woningblok of een ziekenhuis?
Het is onmiskenbaar dat het begrip solidariteit in de toekomst een inhoud krijgt en een houding vraagt die nu niet is te voorzien. Welke beslissingen over Gastland genomen moeten worden kan pas worden beoordeeld als de tijd het vraagt.
Het abstracte begrip solidariteit heeft een locatie gekregen; in die zin is Gastland een monument. Maar dat alleen is niet voldoende. Solidariteit is een eerste vereiste om
de discussie over het gebruik van deze grond vruchtbaar te maken. Ik hoop daarom dat Gastland voor altijd zal bestaan.
Er zijn – om op uw verzoek in te gaan – diverse mogelijkheden denkbaar om het onderwijs bij dit project te betrekken. De vormgeving, de voorbereiding en uitvoering van Gastland zou in overleg en samenwerking met een technische school kunnen gebeuren. Andere onderwijsinstellingen zouden inhoudelijk kunnen inspelen op het thema solidariteit: discussie, film, lezing, excursie etc. Op basisscholen kunnen maquettes worden gemaakt en plannen worden bedacht over de wijze waarop Gastland gebruikt zou kunnen worden. Het lijkt mij wenselijk dat alle beweging rondom Gastland wordt gedocumenteerd en er over twintig jaar een boekje verschijnt dat verslag doet van de solidariteit van Sittard.


Bron: Hans van Houwelingen, toelichting ontwerp Solidariteitskunstwerk Sittard, 1996.
Noot: Het ontwerp werd goedgekeurd. Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 1998 werd Gastland echter inzet van politieke strijd en is ten gevolge daarvan geannuleerd.